హిందూ సంప్రదాయంలో ఏ పూజ, వ్రతం, హోమం, దానం లేదా శుభకార్యం మొదలుపెట్టే ముందు తప్పనిసరిగా చెప్పే ఒక పవిత్రమైన ప్రతిజ్ఞే సంకల్పం. మనం చేయబోయే కర్మను దేవునికి సాక్షిగా, కాలము దేశము పేర్కొంటూ, ఒక స్పష్టమైన ఉద్దేశంతో ప్రారంభిస్తామని ప్రకటించడమే సంకల్పం యొక్క సారాంశం. సంకల్పం లేకుండా చేసే పూజ పరిపూర్ణ ఫలితాన్ని ఇవ్వదని ఇవ్వదని శాస్త్రాలు స్పష్టంగా చెబుతాయి. అందుకే ప్రతి పురోహితుడు, ప్రతి గృహస్థుడు పూజ ప్రారంభంలో నీరు చేతిలో పట్టుకొని సంకల్పం చెప్పడం మనం చూస్తుంటాము.
ఈ వ్యాసంలో సంకల్పం అంటే ఏమిటి, దాని లోతైన అర్థం, ఎందుకు చెబుతారు, దేశ కాల నిర్దేశం ఎలా చేస్తారు, సంవత్సరం మాసం తిథి వారం వంటి వివరాలను ఎలా చెప్పాలి, సంపూర్ణ సంకల్ప విధానం, అందులో ఉపయోగించే మంత్రాలు, వాటి అర్థం, దాని ప్రాముఖ్యత, ఆధ్యాత్మిక ప్రాముఖ్యత గురించి సవివరంగా తెలుసుకుందాం. ఈ సమాచారం సామాన్య భక్తులకు, పూజలు చేసే గృహస్థులకు, ఔత్సాహిక సాధకులకు ఎంతో ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.
సంకల్పం అంటే ఏమిటి
సంకల్పం అనే పదం సంస్కృత మూలం నుండి వచ్చింది. సమ్ అంటే సంపూర్ణంగా, కల్ప అంటే నిర్ణయించడం లేదా నిశ్చయించడం. అంటే మనసులో ఒక దృఢ నిశ్చయంతో ఒక కార్యాన్ని చేయాలని తీసుకునే సంకల్పమే ఇది. కేవలం నోటిమాటగా కాకుండా, మనసు వాక్కు చేష్టలు మూడూ ఏకమై ఒక పవిత్ర ఉద్దేశాన్ని ప్రకటించడం సంకల్పం యొక్క అసలు రూపం. మనం ఏ దేవతను ఉద్దేశించి, ఏ ఫలితం కోరి, ఏ కర్మను చేయబోతున్నామో దానిని దైవ సాక్షిగా విస్పష్టంగా చెప్పడమే సంకల్పం.
సంకల్పం అనేది ఒక ఆధ్యాత్మిక ఒప్పందం లాంటిది. మనం భగవంతుని ముందు నిలబడి, ఈ కర్మను ఇలా, ఈ కారణం కోసం, ఈ సమయంలో చేస్తున్నానని ప్రకటిస్తాము. ఇది మన మనసును ఏకాగ్రం చేస్తుంది, చంచలమైన ఆలోచనలను నిలిపి, చేస్తున్న పూజ మీద పూర్తి శ్రద్ధను నిలుపుతుంది. అందుకే సంకల్పాన్ని కర్మకు ఆత్మ వంటిదని పెద్దలు అంటారు.
సంకల్పం ఎందుకు చెబుతారు
మనం చేసే ప్రతి కర్మకు ఒక స్పష్టమైన ఉద్దేశం, ఒక దిశ ఉండాలి. ఏ ఉద్దేశం లేకుండా యాంత్రికంగా చేసే పూజ ఫలితాన్ని ఇవ్వదు. సంకల్పం మన మనసుకు ఆ దిశను ఇస్తుంది. మనం ఏమి కోరుతున్నామో, ఎందుకు ఈ కర్మ చేస్తున్నామో స్పష్టంగా ప్రకటించడం వల్ల ఆ కోరిక దైవం చేరుతుందని నమ్మకం.
సంకల్పం చెప్పడం వెనుక మరో ముఖ్య కారణం ఉంది. మన మనసు ఎప్పుడూ చంచలంగా, అనేక ఆలోచనలతో నిండి ఉంటుంది. సంకల్పం చెప్పే క్షణంలో మనం ప్రస్తుత క్షణంలోకి వస్తాము, గత భవిష్యత్తుల ఆలోచనలను వదిలి ఇప్పుడు చేస్తున్న పవిత్ర కర్మ మీద మనసును కేంద్రీకరిస్తాము. ఈ ఏకాగ్రతే పూజ ఫలవంతం కావడానికి పునాది. అంతేకాక సంకల్పం ద్వారా మనం చేసే దానం, జపం, వ్రతం సంపూర్ణంగా ఆ కోరిన ప్రయోజనం కోసమే అర్పితమవుతాయి.
సంకల్పంలో దేశ కాల నిర్దేశం
సంకల్పం యొక్క అత్యంత విశిష్టమైన అంశం దేశ కాల నిర్దేశం. దేశం అంటే మనం ఎక్కడ ఉన్నాము అనే స్థల నిర్దేశం, కాలం అంటే ఏ సమయంలో చేస్తున్నాము అనే కాల నిర్దేశం. హిందూ శాస్త్రం ప్రకారం విశ్వం అనంతమైనది, కాబట్టి మనం ఉన్న ఖచ్చితమైన స్థానాన్ని బ్రహ్మాండ స్థాయి నుండి మొదలుపెట్టి చెప్పడం సంప్రదాయం.
దేశ నిర్దేశంలో సాధారణంగా జంబూ ద్వీపే, భరత ఖండే, భరత దేశే, దక్షిణాపథే, గోదావర్యాః దక్షిణే తీరే వంటి రీతిలో పెద్ద స్థాయి నుండి చిన్న స్థాయికి వస్తూ మనం ఉన్న ప్రాంతం వరకు చెబుతారు. దీని వెనుక ఉన్న భావం ఏమిటంటే, ఈ విశాల విశ్వంలో మనం ఉన్న ఖచ్చితమైన బిందువును దైవానికి తెలియజేయడం. కాల నిర్దేశంలో ప్రస్తుత సంవత్సరం, ఆయనం, ఋతువు, మాసం, పక్షం, తిథి, వారం అన్నీ చెబుతారు. ఈ విధంగా దేశ కాలాలను ఖచ్చితంగా పేర్కొనడం వల్ల ఆ కర్మ ఆ నిర్దిష్ట స్థల కాలంలో నమోదైనట్లు అవుతుంది.
సంవత్సరం మాసం తిథి వారం చెప్పే విధానం
కాల నిర్దేశంలో అత్యంత ప్రధానమైన భాగం సంవత్సరం, మాసం, తిథి, వారం చెప్పడం. హిందూ పంచాంగం ప్రకారం అరవై సంవత్సరాల చక్రం ఉంటుంది, వీటిని ప్రభవ మొదలు అక్షయ వరకు అరవై పేర్లతో పిలుస్తారు. సంకల్పంలో ప్రస్తుత సంవత్సర నామాన్ని పేర్కొంటూ శ్రీ అముక నామ సంవత్సరే అని చెబుతారు.
తర్వాత ఆయనం చెబుతారు, అంటే ఉత్తరాయణం లేదా దక్షిణాయనం. ఆ తర్వాత ఋతువు, అంటే వసంత, గ్రీష్మ, వర్ష, శరద్, హేమంత, శిశిర ఋతువులలో ప్రస్తుతం ఏది నడుస్తుందో దానిని చెబుతారు. తర్వాత మాసం, అంటే చైత్రం మొదలు ఫాల్గుణం వరకు పన్నెండు మాసాలలో ప్రస్తుత మాసాన్ని చెబుతారు. తర్వాత పక్షం, అంటే శుక్ల పక్షం లేదా కృష్ణ పక్షం. ఆ తర్వాత తిథి, అంటే పాడ్యమి మొదలు పౌర్ణమి లేదా అమావాస్య వరకు ఉన్న తిథులలో ప్రస్తుత తిథి. చివరగా వారం, అంటే ఆదివారం మొదలు శనివారం వరకు ఏ వారమో పేర్కొంటారు. కొందరు నక్షత్రం, యోగం, కరణం కూడా చేర్చి చెబుతారు.
ఉదాహరణకు కాల నిర్దేశం ఇలా ఉంటుంది. శ్రీ విశ్వావసు నామ సంవత్సరే, దక్షిణాయనే, వర్ష ఋతౌ, శ్రావణ మాసే, శుక్ల పక్షే, పంచమ్యాం తిథౌ, భృగు వాసరే అని చెబుతారు. ఇలా ప్రతి వివరాన్ని ఖచ్చితంగా పేర్కొనడం ద్వారా ఆ శుభ ముహూర్తం, ఆ శుభ సమయం దైవానికి నివేదించబడుతుంది.
సంపూర్ణ సంకల్ప విధానం
సంకల్పం చెప్పడానికి ఒక క్రమబద్ధమైన విధానం ఉంది. ముందుగా స్నానం చేసి శుభ్రమైన వస్త్రాలు ధరించి పూజా స్థలంలో తూర్పు లేదా ఉత్తర దిక్కుకు అభిముఖంగా కూర్చోవాలి. కుడి చేతిలో కొంచెం నీరు, అక్షతలు, పుష్పం, కొద్దిగా డబ్బు తీసుకోవాలి. ఎడమ చేతిని కుడి చేతి కింద ఉంచాలి. ఈ విధంగా ఉదక సహితంగా సంకల్పం చెప్పడం సంప్రదాయం.
సంకల్పం చెప్పే క్రమం ఇలా ఉంటుంది. మొదట మమ ఉపాత్త సమస్త దురితక్షయ ద్వారా శ్రీ పరమేశ్వర ప్రీత్యర్థం అని ఉద్దేశాన్ని చెబుతారు, అంటే నా పాపాల నాశనం ద్వారా పరమేశ్వరుని ప్రీతి కోసం అని అర్థం. తర్వాత శుభే శోభన ముహూర్తే అని శుభ ముహూర్తాన్ని పేర్కొంటారు. ఆ తర్వాత దేశ నిర్దేశం, కాల నిర్దేశం చెబుతారు. చివరగా మనం చేయబోయే కర్మను, కోరుకునే ఫలితాన్ని పేర్కొని కరిష్యే అని ముగిస్తారు. కరిష్యే అంటే చేస్తాను అని అర్థం. ఈ మాట చెప్పిన తర్వాత చేతిలోని నీటిని ఒక పళ్ళెంలో లేదా భూమి మీద వదులుతారు.
సంకల్ప మంత్రం మరియు దాని అర్థం
ఒక సాధారణ పూజా సంకల్ప మంత్రం ఇలా ఉంటుంది. మమోపాత్త సమస్త దురితక్షయ ద్వారా శ్రీ పరమేశ్వర ముద్దిశ్య శ్రీ పరమేశ్వర ప్రీత్యర్థం శుభే శోభనే ముహూర్తే అని ప్రారంభమవుతుంది. దీని అర్థం, నాకు సంక్రమించిన సమస్త పాపాల నాశనం ద్వారా పరమేశ్వరుని ఉద్దేశించి, ఆ పరమేశ్వరుని ప్రీతి కోసం, ఈ శుభ శోభన ముహూర్తంలో అని.
ఆ తర్వాత అద్య బ్రహ్మణః ద్వితీయ పరార్థే, శ్వేత వరాహ కల్పే, వైవస్వత మన్వంతరే, కలియుగే, ప్రథమ పాదే అని కాలగణన చెబుతారు. దీని అర్థం, బ్రహ్మ యొక్క రెండవ పరార్థంలో, శ్వేత వరాహ కల్పంలో, వైవస్వత మన్వంతరంలో, కలియుగంలో, మొదటి పాదంలో అని. ఇది విశ్వ కాలచక్రంలో మనం ఉన్న ఖచ్చితమైన స్థానాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ మంత్రం ద్వారా మనం చేసే చిన్న పూజ కూడా అనంత కాలచక్రంలో ఒక నిర్దిష్ట క్షణంలో నమోదవుతుందని భావం. మంత్రం చివర్లో మనం చేయదలచిన కర్మ పేరు చేర్చి కరిష్యే అని ముగిస్తారు.
సంకల్పంలో ఉపయోగించే సామగ్రి
సంకల్పం చెప్పడానికి కొన్ని ప్రాథమిక సామగ్రి అవసరం. ముఖ్యంగా శుద్ధ జలం అవసరం, ఎందుకంటే జలం సాక్షి రూపం, పవిత్రత సంకేతం. కుడి చేతిలో అక్షతలు అంటే పసుపు కలిపిన బియ్యం, ఒక పుష్పం, కొద్దిగా ద్రవ్యం అంటే డబ్బు లేదా బంగారం వెండి వంటివి ఉంచుకుంటారు. కొన్ని సందర్భాలలో పండు, తమలపాకు కూడా ఉంచుతారు.
ఈ సామగ్రి వెనుక లోతైన భావం ఉంది. జలం త్యాగానికి, అక్షతలు అక్షయ ఫలానికి, పుష్పం మనసు యొక్క వికాసానికి, ద్రవ్యం సమర్పణ భావానికి సంకేతాలు. సంకల్పం ముగిసిన తర్వాత ఈ నీటిని వదలడం ద్వారా మనం చేసే కర్మ ఫలాన్ని దైవానికి సమర్పిస్తున్నామని భావం. ఈ ఉదక త్యాగం సంకల్పానికి పరిపూర్ణతను ఇస్తుంది.
వివిధ సందర్భాలలో సంకల్పం
సంకల్పం ప్రతి శుభ కార్యంలో మారుతూ ఉంటుంది. నిత్య పూజలో సాధారణ సంకల్పం చెబితే, వ్రతాలలో ఆ వ్రత సంకల్పం, హోమాలలో హోమ సంకల్పం, వివాహంలో వివాహ సంకల్పం, గృహప్రవేశంలో గృహప్రవేశ సంకల్పం చెబుతారు. ప్రతి సందర్భంలో కర్మ పేరు, కోరుకునే ఫలితం మారుతుంది కానీ దేశ కాల నిర్దేశం అలాగే ఉంటుంది.
ఉదాహరణకు సత్యనారాయణ వ్రతం చేసేటప్పుడు శ్రీ సత్యనారాయణ స్వామి ప్రీత్యర్థం సత్యనారాయణ వ్రతం కరిష్యే అని చెబుతారు. సంతానం కోసం చేసే పూజలో సత్సంతాన ప్రాప్త్యర్థం అని, ఆరోగ్యం కోసం ఆయురారోగ్య ఐశ్వర్య అభివృద్ధ్యర్థం అని కోరికను చేరుస్తారు. ఇలా సంకల్పం మన కోరికకు తగ్గట్టు మారుతుంది కానీ దాని ప్రాథమిక నిర్మాణం ఒకటే. ఈ సౌలభ్యమే సంకల్పాన్ని అన్ని శుభ కార్యాలకు అనువైనదిగా చేస్తుంది.
సంకల్పం యొక్క ప్రాముఖ్యత
సంకల్పం లేని కర్మ దిక్కు లేని నావ లాంటిది. మనసు ఏకాగ్రం కాకుండా చేసే ఏ పూజ అయినా సంపూర్ణ ఫలితాన్ని ఇవ్వదు. సంకల్పం మన మనసును కేంద్రీకరించి, చేస్తున్న కర్మ మీద పూర్తి శ్రద్ధను నిలుపుతుంది. ఇది ఒక మానసిక సంసిద్ధత, ఒక ఆధ్యాత్మిక తయారీ. అందుకే శాస్త్రాలలో సంకల్పానికి అంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.
ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో సంకల్పం మన సంకల్ప శక్తిని బలపరుస్తుంది. దృఢ సంకల్పంతో చేసే ఏ కర్మ అయినా విజయవంతమవుతుందని పెద్దలు చెబుతారు. మనసులో స్పష్టత, ఉద్దేశంలో పవిత్రత, కర్మలో నిష్ఠ ఈ మూడూ సంకల్పం ద్వారా సాధ్యమవుతాయి. ఇది కేవలం మతపరమైన ఆచారం మాత్రమే కాదు, మన మనసును సానుకూలంగా మార్చే ఒక శక్తివంతమైన సాధనం కూడా. ఆధునిక మనస్తత్వ శాస్త్రం కూడా స్పష్టమైన ఉద్దేశం, దృఢ నిశ్చయం మనిషి విజయానికి పునాది అని అంగీకరిస్తుంది.
సంకల్పం చెప్పేటప్పుడు గుర్తుంచుకోవలసిన అంశాలు
సంకల్పం చెప్పేటప్పుడు మనసును పూర్తిగా అక్కడే నిలపాలి. కేవలం మాటలు వల్లె వేయడం కాకుండా, ప్రతి మాట యొక్క అర్థాన్ని మనసులో భావిస్తూ చెప్పాలి. శరీరం శుద్ధిగా, వస్త్రాలు శుభ్రంగా ఉండాలి. తూర్పు లేదా ఉత్తర దిక్కుకు అభిముఖంగా కూర్చోవాలి. చేతిలో నీరు తీసుకొని సంకల్పం పూర్తయ్యే వరకు మౌనంగా ఏకాగ్రతతో ఉండాలి.
సంకల్పంలో పేర్కొనే వివరాలు ఖచ్చితంగా ఉండాలి. తప్పు సంవత్సరం, తప్పు తిథి చెప్పడం మంచిది కాదు, కాబట్టి పంచాంగం చూసి ఖచ్చితమైన వివరాలను తెలుసుకోవాలి. మీ గోత్రం, నామం సరిగ్గా చెప్పాలి. కోరుకునే ఫలితాన్ని స్పష్టంగా, సానుకూలంగా పేర్కొనాలి. సంకల్పం ముగిసిన తర్వాత మాత్రమే పూజను ప్రారంభించాలి. ఈ నియమాలను పాటిస్తే సంకల్పం సంపూర్ణ ఫలప్రదమవుతుంది.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
సంకల్పం చెప్పకుండా పూజ చేయవచ్చా సంకల్పం లేకుండా పూజ చేయవచ్చు కానీ అది సంపూర్ణ ఫలితాన్ని ఇవ్వదని శాస్త్రం చెబుతుంది. సంకల్పం మనసును ఏకాగ్రం చేసి కర్మకు దిశను ఇస్తుంది, కాబట్టి ప్రతి పూజ ముందు సంకల్పం చెప్పడం ఉత్తమం.
సంకల్పంలో నీరు ఎందుకు పట్టుకుంటారు నీరు పవిత్రతకు, త్యాగానికి సంకేతం. సంకల్పం ముగిసిన తర్వాత ఆ నీటిని వదలడం ద్వారా మనం చేసే కర్మ ఫలాన్ని దైవానికి సమర్పిస్తామని భావం. ఈ ఉదక సహిత సంకల్పం సంప్రదాయంలో అత్యంత ముఖ్యమైనది.
సంకల్పం సంస్కృతంలోనే చెప్పాలా సంకల్పం సంప్రదాయంగా సంస్కృతంలో చెబుతారు కానీ అర్థం తెలియని వారు తెలుగులో కూడా భావాన్ని చెప్పవచ్చు. ముఖ్యమైనది మనసులోని దృఢ నిశ్చయం, ఉద్దేశంలోని పవిత్రత. భాష కంటే భావమే ప్రధానం.
మహిళలు సంకల్పం చెప్పవచ్చా తప్పకుండా మహిళలు కూడా సంకల్పం చెప్పవచ్చు. వ్రతాలు, పూజలు చేసే మహిళలు తమ గోత్రం, నామం చెప్పి సంకల్పం చెప్పడం సంప్రదాయం. అనేక వ్రతాలు మహిళలే చేస్తారు, కాబట్టి వారు సంకల్పం చెప్పడం సహజం.
సంకల్పంలో గోత్రం తెలియకపోతే ఏమి చెప్పాలి గోత్రం తెలియని వారు కశ్యప గోత్రం అని చెప్పవచ్చు, ఎందుకంటే కశ్యప మహర్షి అనేక వంశాలకు మూలం అని నమ్ముతారు. అయితే వీలైతే కుటుంబ పెద్దలను అడిగి సొంత గోత్రం తెలుసుకోవడం ఉత్తమం.
ముగింపు
సంకల్పం కేవలం ఒక ఆచారం కాదు, అది మన మనసును దైవం వైపు, పవిత్ర ఉద్దేశం వైపు మళ్ళించే ఒక శక్తివంతమైన ఆధ్యాత్మిక సాధనం. దేశ కాలాలను పేర్కొంటూ, మనం చేయబోయే కర్మను దైవ సాక్షిగా ప్రకటించడం ద్వారా మన సంకల్ప శక్తి బలపడుతుంది, పూజ ఫలవంతమవుతుంది. సంకల్పంలో ఉన్న ప్రతి పదానికి ఒక లోతైన అర్థం, ఒక ఆధ్యాత్మిక సందేశం ఉంది.
ఈ వ్యాసంలో సంకల్పం అంటే ఏమిటి, ఎందుకు చెబుతారు, దేశ కాల నిర్దేశం, సంవత్సరం మాసం తిథి వారం చెప్పే విధానం, సంపూర్ణ సంకల్ప విధానం, మంత్రాలు, వాటి అర్థం, ప్రాముఖ్యత అన్నింటినీ సవివరంగా తెలుసుకున్నాము. ప్రతి భక్తుడు ఈ విషయాలను అర్థం చేసుకొని, స్పష్టమైన మనసుతో, దృఢ నిశ్చయంతో సంకల్పం చెప్పి తమ పూజలను, వ్రతాలను సంపూర్ణ ఫలప్రదంగా చేసుకోవాలని ఆశిస్తున్నాము. మనసులోని పవిత్ర సంకల్పమే సకల శుభాలకు మూలం.